ЛИЧЕН ПОГЛЕД ЗА ЕДЕН ФИЛМ

Филмот „Сенки“ го гледав во минатата недела. Значи, пишувам како јас го видов филмот. И тоа го правам како писмо до Милчо, како тие што му ги праќав од Требиње и од Лајпциг. Ниту е филмска критика ниту е анализа на интелектуалец. И пишувам како што ми налага некој, нешто, што не го познавам многу и не можам да го дознаам до крај, а знам дека ме води во пишувањето. Нешто големо и непознато, што ме плаши до смрт и смирува ко допир на мајка. Зашто, и филмот на Милчо е направен така. Не е направен со ладен продуцентски план, за таргет група или за политичка опција. Затоа што неговите филмови не се со дистанца спрема она што го кажува филмот. Милчо е дел од филмот и и' е препуштен на приказната. Мислам дека, и покрај занаетот (кој е „секогаш некој вид манипулација“), секогаш го има чувството дека приказната го контролира и него и дека треба да и' се препушти, таа да го носи. А таков еживотот на секој од нас од овие краеви, како животот на доктор Лазар Перков, главниот лик во филмот „Сенки“.

Претпоставувам дека Европеецот ќе го објаснува филмот на Милчо Манчевски, ќе го прави микросоциолог и критичар на времето или израз на духот на времето. На каучот на психоаналитичарот многу веројатно ќе се покаже како клучно за филмот „Сенки“ влијанието на стриповите со Загор во кои Индијанците и Мексиканците постојано ги повикуваат „духовите на своите предци“. И да е точно тоа, ништо не значи, ниту открива нешто многу суштествено.

Не можеш да го легнеш Милчо на кауч, како што не можеш да го мачиш да признае за која тајна служба работи. Секој што бара причина и мотив кај Милчо ќе згреши. Зашто нема. Нема етиологија. Како што во студијата на Сартр за Гистав Флобер „Идиот на семејството“, се отфрлаат детерминизмите - нервозниот карактер на Флобер или политичките услови во кој живее - така треба и за овој филм.

Нема место за теории на завера. Кој не е веќе уморен од приказните дека некој моќен и злонамерен ни го прави ова. Американци, Руси, глобални политики. Ништо од тоа. Во филмот нема ниту овоземни ниту приземни, а камоли територијални претензии.

Секојдневната мудрост ти кажува „остај го тоа“. И тоа го вели филмот - има друг свет што го одредува твојот живот (ако сакаш да дознаеш). Свет што малкумина го гледаат. Лазар Перков е еден од нив. И филмот плива во христијанска, православна, македонска мистика. Тој и' се обраќа на секоја душа што цврсто се држи за рака со други души - на живи и на починати. Зашто тие релации се она што ја прават душата. Барањато во филмот „врати го она што не е твое“ е барање на душа. Во филмот сите главни ликови се во фигурации - во силни релации со други, во односи на меѓузависност. Релации со бебе и со многу стара баба. Во филмот сите имаат или бебе или внук и сите имаат баба или дедо. Животот на секој од нас во Македонија е распнат меѓу овие две релации, можеби најсилните. Релации со нов живот и живот што ќе го снема. Мачни и силни, во кои истовремено се радуваш и се тресеш од страв. И сите ликови во филмот сакаат некој. И никој не е индивидуа. Сама, единствена, неповторлива. Тоа е небитно. Само жената на Лазар нема такви релации. „Таа не сака никој“, ќе каже Лазар. Таа е рецидив на едно хипи-раскинување со сите семејни врски и барање на индивидуалната слобода и среќа. Никој не и' треба. Но, таа е само консумент на материјални добра и задоволства - пуши, пие и има „швалер“. Таа е ладна и „фура свој филм“. И таа, е лошиот лик во филмот (ако воопшто може да се зборува за лоши или добри во филмот). А сите други се души, за нив нема прашање дали се добри или лоши.

Кај Сартр е другиот што ме определува и соголува. Кај ликовите на Милчо тоа се другите, не е еден друг. Тие ти го даваат битието. Не само овие што се покрај тебе и околу тебе, туку и тие што ги нема. „По одењето си ист дедо ти“. Колку многу мајки во Македонија им го кажале ова на своите деца. Филмот не е за оние што мислат дека душата е работа на лична потрага по душата. Ако сам во себе ја бараш душата без другите околу тебе, ти си на погрешен пат. Барањето „врати го она што не е твое“, кое го внесува Перков во светот на кошмари и живот до коска, всушност е барање „врати го она што е твое“. А тоа е барање да одговориш на прашањето „Кој сум јас?“.

Во филмот политиката е дел од животот, но таа е периферна работа. Еднаш, во друштво на Анголанци и Мозамбиканци ми приоѓа Германец и сака да се вклучи. И се вклучува со прашањето „Дали СВАПО е добра организација?“. Се смееме ко чукнати и меѓу себе се прашуваме која е оваа будала. Баш ни е многу важно СВАПО. Се плашам дека и овој филм на Милчо ќе биде неразбирлив за западниот човек - дека ќе ни извадат некое наше „СВАПО“. Зашто тој ќе сака да го разбере филмот и ќе бара порака и тоа политичка.

А филмот на Милчо е да го осетиш, да те стресе, да те натера да го „побараш она што е твое“. Затоа, тој ќе комуницира со други луѓе на кои мистиката и магијата на животот не им се забутани во некоја дупка што ја викаат фолклор. Филмот ќе допре до луѓе што живеат од Истанбул до Куала Лумпур и земјите од Јужна Америка, како Бразил со традицијата на „макумба“, како Хаити со „вуду“. До сите што ги гледаат и мирисаат магијата и мистиката на животот. Животот прикажан во филмот на Милчо Манчевски е живот во фигурации, распнат помеѓу либидо и смрт. Меѓу ерос и танатос. Но, тука нема ниту Фројд ниту Фром. Нема рационално расчленување на его, супер-его и ид, има растргнатост и почит кон мистиката на животот и на смртта, магијата на љубовта, страста и телесноста.

Филмот ми ја врати сликата на дедо ми легнат на смртна постела со паричката на уста и на бабичките што му доаѓаа да го поздрават за последен пат со цветче скинато по пат за да на крај на последниот негов ден на овој свет биде прекриен со цвеќе. Која мистерија е сето тоа. А во исто време во собата, на масите ракија и шишиња „струмка“, а на вратите постери на фудбалери од „Темпо“. Надвор зад куќата зајаци што се котат пред твои очи. Кој сум јас? Јас сум сите тие што ми ја погалиле косата кога сум имал две години, а не се живи. Сите што сум ги сакал некогаш и сите што ги сакам сега. Не само роднини, туку и маалскиот кепец, маалскиот тепач и продавачот на лубеници на Буњаковец.

Филмот „Сенки“ ми кажува: колку и да се трудиш ти не го контролираш сопствениот живот. Ти не се непобедлив, не си „капетан на својата судбина“, ниту „господар на својата душа“. Зашто не си сам.

Ликот на Лазар е тој што во секое мало дете ја гледа космичката моќ на раѓањето и животот и кога ќе се сврти ја гледа смртта. И во вртењето гледа галерија ликови, и убави, и весели и тажни, живи и неживи, со кои би сакал да биде, а не може, или не може веќе. И жал и чувство на вина и чувство дека нешто си пропуштил да направиш за некој и пак огромна желба да се живее. Како на типична македонска свадба. Дечурлана што трчаат и врескаат, млада мајка што дои, стара баба што се смешка како Буда, а другите играат. На секаква музика. И во филмот на Милчо е баш така. Музиката е од секаде.

Кој е мојот живот не се кажува со збор, не се концептуализира.

За контраст. Едно време го фалев филмот „Американска убавина“. Сега, по „Сенки“, тоа е лош и плиток филм. Индивидуи изгубени во свои лични проекти, робови на материјалното и кои за своето незадоволство ги обвинуваат другите. „Big deal“. Филм ко направен од другарките и швалерите на жената на Лазар Перков.

Филмот на Милчо покажува дека партиципативната свест, која порано западните антрополози ја викаа и примитивна свест, се покажува како посупериорна, пометафизичка и почовечка. Во тебе има се' и сешто и ти си дел од се' и сешто. И Скопје е прикажано како такво. Како гпуп европски град со многу коли и згради и како фавела во Сао Паоло. И ќе видите куќи од висока класа и куќи во кои на кревет се сушат јуфки и цветови од липа. Објасни му го ова некому. Со зборови. Да те видам.

Модерната мисла е таа што концептуализира. Таа се нафаќа на задачата животот и светот да ги објасни со поими, да го разбере. И сите знаат дека врвот на таа мисла е Хегеловата филозофија. Малкумина знаат дека Хегел самиот кажал оти само еден човек може да ја разбере неговата филозофија, а тоа е Јакоб Беме, еден од најголемите мистици на Европа.

Филмот на Милчо ги враќа сите кон Беме. И покрај сите науки и политики, животот е голема тајна. Се' што се наталожило во секој од нас е голема тајна. Да видиш дел од тоа како нешто што те исфрла во вселината и те гмечи назад под земја - и да те вознемири и да те натера да гушнеш некој без причина - за тоа се работи.

Како што вели еден мој другар, Милчо никогаш не знае каков голем филм направил, ниту по многуте прикажувања, награди и позитивни рецензии.

Бранислав Саркањац (Авторот е универзитетски професор)