МЕЃУ ВИСТИНАТА И ДОБРОДЕТЕЛТА

Автор: Јоан Корнаракис

          Основен и суштински критериум за вистинитоста на духовниот живот на христијанинот секогаш била неговата врска — или, поточно, видот на врската — со овие две евангелски вредности: вистината и добродетелта.
Неоспорен е фактот дека секој свесен христијанин постојано се наоѓа меѓу вистината и добродетелта, зашто неговиот духовен живот претставува напор да се усогласи со двете основни заповеди:

а) „ќе ја познаете вистината и вистината ќе ве направи слободни“, и
б) „бидете совршени, како што е совршен и вашиот Небесен Отец“.
    
             Всушност, во овие две заповеди е собрана целата содржина на Христовото Евангелие, зашто Вистината е Христос, и зашто совршенството во Евангелието значи дека христијанинот треба да достигне „до познавањето на Синот Божји, до состојба на совршен маж, до полната возраст на Христовото совршенство“.
          Но проблемот на односот на христијанинот кон вистината и добродетелта станува егзистенцијален за неговиот духовен живот, односно се претвора во суштински критериум за вистинитоста на неговото христијанско самосознание. Зашто големата тешкотија при живеењето на овие две евангелски вредности се состои токму во тоа дали човекот има — или нема — потреба цврсто и непоколебливо да избере меѓу вистината и добродетелта, при што вистината станува основен критериум на автентичниот духовен живот.

Прашањето за односот на христијанинот кон вистината и добродетелта е разјаснето од самиот Господ и изложено со голема јасност, особено во параболата за фарисејот. Главната порака на оваа парабола, во однос на автентичноста на христијанското самосознание, е дека религиозниот човек на кого му недостасува смирение (а со тоа и вистинско самопознание), постојано се стреми кон добродетелта, зашто добродетелта најчесто претставува јавно и надворешно сведоштво — демонстрација — на совршенството, или барем на патот кон него.

Но прашањето што во овој миг сме должни да си го поставиме е: зошто религиозниот човек ја бара надворешната демонстрација на својата добродетел?

Современите сознанија за начинот на кој функционира човечката психа ни помагаат да разбереме дека човекот ја избира „добродетелта“ како главно доживување затоа што таа, до одреден степен, ги задоволува и ги потиснува длабоките психички потреби за самоутврдување и самооправдување — и пред себеси и пред барањата на општествената средина. Но во таков случај „добродетелта“ функционира како маска, зашто човечката психа ја користи како психолошка компензација за животните недостатоци и за празнините во односот на човекот со вистинскиот образ на самиот себе.
Тоа значи дека кога претставата за себеси не е задоволителна поради трауматични искуства поврзани со чувството на помала вредност и недоволност, психата реагира така што создава фиктивен образ за себе — образ што функционира како маска, како фасада. Оттука, „добродетелта“ како маска се користи за задоволување на психичките потреби за самоутврдување и општествено признание.
          Така фарисејот се повикува на своите надворешни добродетели: „постам двапати во неделата, давам десеток од сè што стекнувам“. Неговите религиозни добродетели ја сочинуваат религиозната маска што тој ја издигнува како знаме на превласт и величие над другите луѓе: „не сум како другите луѓе“.
             Од друга страна, давањето предност на „добродетелта“ неизбежно подразбира потиснување на вистината кон периферијата на личното и општественото сознание. Доколку „добродетелта“ победува во општествената сфера, тогаш јас ја избирам неа и ја поставувам во себе како главен компас на мојот живот. Но ваквото инсистирање на првенството на „добродетелта“ неминовно води кон изопачување или негирање на вистината.

Така се случува многумина од нас — инаку „добродетелни“ христијани — да постапуваат неправедно кон вистината: да ја користиме кога ни служи за поткрепа на нашата „добродетел“ (нашата фасада), на пример кога половина од вистината ни одговара; или да ја занемариме и отфрлиме кога почитта кон неа им наштетува на нашата фасада или на нашите интереси воопшто.

На прашањето: кон која од овие две вредности прво му припаѓа почитта — кон вистината или кон добродетелта, свети Максим Исповедник кратко забележува:
„Зашто не добродетелта е поради вистината, туку вистината е поради добродетелта.“

Потоа тој ги објаснува последиците од првенството на вистината или од првенството на добродетелта:
„Зашто оној што ја врши добродетелта заради вистината, не се ранува од стрелата на суетата.“

    Светоотечката аксиома — „Добродетелта се живее заради вистината, а не вистината заради добродетелта“ — е (и треба да биде) аголен камен на вистинитоста на нашето христијанско самосознание. Да се живее „во вистината“ значи борба, болка, солзи, тага, размислување и понижување, зашто вистината никогаш не се доживува без страдање и без крст.
Но добродетелта што не се раѓа и не произлегува од борбата и страдањето заради вистината е само суета и гордост — односно маска.
         Еве го нашиот проблем: кој е основниот критериум и мотив на нашите дела и на нашиот живот воопшто?
Вистината (Христос) или фантазијата за нашата сопствена надмоќ, по мерка на нашите слабости?

Всушност, во секој миг од нашиот живот ние се наоѓаме меѓу вистината и добродетелта.
Кој е нашиот прв избор?

Подготвил Симеон Стефковски

22.01.2026